De valkuilen van wokeness (wakker zijn)

Maart 2020. De overheid komt met maatregelen vanwege de coronacrisis. Jenny1, 40 jaar en juridisch medewerker, begint via WhatsApp en Facebook berichten te delen over hoe China het coronavirus in een laboratorium heeft ontwikkeld om de wereld aan zich te onderwerpen; hoe het 5G-netwerk wordt gebruikt om het virus te verspreiden; hoe Bill Gates daarbij een rol speelt, en veel meer. Jenny noemt zichzelf ‘wakker’ en roept familie, vrienden, bekenden en collega’s dwingend op tot eenzelfde wokeness. Wat is de betekenis van wokeness? En wat zijn de valkuilen?

Spiral Dynamics

Om meer inzicht te geven in het principe van wokeness gebruik ik het schema van de Spiral Dynamics (ik pas dit schema ook toe in mijn boek Ouders doen ertoe). Spiral Dynamics2 gaat ervan uit dat mensen, bedrijven en de samenleving zich voortdurend ontwikkelen. Door die ontwikkeling vormen zich nieuwe denkniveaus van een toenemende complexiteit. Spiral Dynamics geeft deze niveaus weer in een spiraalvormige draaikolk met kleuren (beige, paars, rood, blauw, oranje, groen, geel, turquoise), die van onder naar boven loopt:

Spiral Dynamics

Vanwege het onderwerp van dit artikel, en om niet te uitvoerig te worden, sla ik de onderste drie fasen van de spiraal over en begin mijn uitleg bij de blauwe fase.

De blauwe fase

Mensen in blauw zijn zich ervan bewust dat ze deel uitmaken van een systeem, met voorschriften, structuren en regels. Mensen in blauw conformeren zich aan de richtlijnen van autoriteiten binnen dat systeem. Ze doen wat juist, gepast en goed is, vanuit de overtuiging dat als het gehele systeem stevig en krachtig is, jij als individu daarvan profiteert en veilig bent. Daarom houden mensen in blauw rekening met anderen en doen hun plicht binnen het geheel. Kernwaarde is solidariteit.

Als de overheid coronaregels opstelt zullen mensen in blauw zich daaraan binden. Hoe zwaar of moeilijk ze de regels af en toe ook vinden, ze doen wat gevraagd wordt. Want ze weten: als ik mij houd aan de regels zijn anderen veilig en als anderen veilig zijn ben ikzelf veilig. Komt er een vaccin tegen corona dan zullen mensen in blauw zich laten vaccineren, dat is juist en verantwoord.

De oranje fase

Schuiven we omhoog langs de spiraal dan komen we bij de oranje fase. Mensen in oranje willen niet (langer) opgaan in systemen en structuren. Er is boosheid en frustratie wanneer grenzen en regels van anderen hun eigen individualiteit en onafhankelijkheid verhinderen. Deze mensen wijzen autoriteiten af en koersen vooral op hun eigen ‘gezonde verstand’. Ze zijn te herkennen aan terminologie als vrijheid en autonomie.

Als de overheid coronaregels opstelt zullen mensen in oranje daar al snel tegen in opstand komen. Ze vinden de maatregelen buiten proportie en een beperking van hun vrijheid. Ze weigeren te conformeren, organiseren samenkomsten om te strijden voor hun onafhankelijkheid en lappen daarbij provocerend alle geldende regels (zoals de anderhalve meter afstand) aan hun laars. Een vaccin tegen corona mag wat betreft mensen in oranje nooit verplicht worden, een ieder moet zelf kunnen bepalen waar hij wel en niet aan meedoet.

De groene fase

Nog een niveau verder langs de spiraal vinden we de groene fase. Mensen in groen vinden dat we liefdevoller met elkaar moeten omgaan, om daarmee dichter bij onze spirituele kern en ons ware Zelf te staan. Ze ervaren zichzelf als gevoelig en verbonden, en streven naar persoonlijke groei en bewustwording. Waar mogelijk leven ze in harmonie met de natuur en het natuurlijke leven.

Als de overheid coronaregels opstelt zullen mensen in groen er schande van spreken dat daarmee de menselijkheid in de knel komt. Politici en andere autoriteiten zijn zich totaal niet bewust van de kracht van liefde in het leven als ze ons de verbinding met elkaar ontzeggen. Komt er een vaccin tegen corona dan zullen mensen in groen zich niet laten vaccineren, om hun lichaam puur en zuiver te houden. Ze vertrouwen op hun eigen immuniteit, die ze liever versterken met natuurlijke middelen.

Overdrijving

Mensen in oranje en in groen neigen ernaar zichzelf te zien als kritischer of verder ontwikkeld dan menig ander. Ze roepen op tot ‘wakker worden’, ook wel gebracht als ‘Jij ziet nog niet dat…’ of ‘Kom uit je bubbel!’. Een dergelijke wokeness wordt door beide groepen net even anders ingevuld. Het gezag faalt, weten mensen in oranje. Wie kritisch nadenkt is woke en eist zijn eigen vrijheid op als onafhankelijk en nuchter denkend individu. Ons leven is niet de werkelijkheid, aldus mensen in groen. Wie doorziet dat angst geen drijfveer moet zijn is woke en afgestemd op liefde en waarheid.

Geen van de niveaus op de spiraal is beter dan de andere, of hoger ontwikkeld. Een volgend niveau is wel complexer, een meer uitgewerkte versie van dat wat al bestaat. We doen er goed aan alle fasen in ons te dragen, daarmee zijn we mentaal en emotioneel in balans. Bij velen echter die zichzelf woke noemen, zie ik een neiging om niet voort te bouwen op de blauwe fase, maar zich daarvan los te scheuren. Zij wijzen alles wat ‘blauw’ is af: de overheid, instituten (zoals het RIVM), autoriteiten (zoals de minister-president), regels, plichten en solidariteit.

De niveaus oranje en groen hebben hun functie en hun kwaliteiten en zijn daarmee in beginsel goed. Wel is het zo dat bij een teveel van het goede het denken uit balans kan raken. Als er overdrijving ontstaat raken zowel oranje als groen verstrikt in hun valkuilen.

Valkuilen van oranje

Bij mensen in oranje kan een eenzijdige gerichtheid ontstaan op het eigen ‘ik’. Dat ‘ik’ moet zich vrij voelen en het leuk hebben. Frustraties daarop (omdat er afgesproken regels zijn die erom vragen jezelf af en toe minder belangrijk te maken) worden niet verdragen. Er ontstaan krenkingen op de eigen grootsheid, die men afreageert in boosheid, strijdlust, agressie en anderen de schuld geven. Dergelijk gedrag kan zich in eigen kring voordoen, maar ook (bij een goed organisatietalent) op grote schaal. Men vormt een groep met een revolutionair karakter: de macht van overheid en instanties moet worden gestopt en alle door die autoriteiten vastgestelde regels en structuren wil men ondermijnen of laten afschaffen (bijvoorbeeld via de rechter).

Wat mensen in oranje vaak niet doorhebben is dat ze zelf zijn (geworden) wat ze zeggen te bestrijden. In zo’n groep met een revolutionair karakter gelden namelijk vaak strikte opvattingen over wat de groepsleden of volgelingen moeten vinden en doen. Daarmee is zo’n groep zelf een ‘blauw’ instituut geworden, en de leider een autoriteit die anderen heel ‘blauw’ regels oplegt en van hen verlangt trouw te zijn aan wat juist, gepast en goed is. De vrijheid die men aanvankelijk predikt, blijkt al gauw een streven naar macht.

Valkuilen van groen

Mensen in groen kunnen te veel gericht zijn op ideaalbeelden en volmaaktheid. Het gewone leven met zijn confronterende realiteit is niet mooi genoeg. En relatief eenvoudige verklaringen voor gebeurtenissen voldoen niet, er moet meer zijn dan dat. Ze willen deel uitmaken van iets dat omvangrijker is dan zijzelf, iets gezamenlijks, iets bijzonders.

Mensen in groen zijn vaak de volgelingen van ‘oranje’ leiders. Ze hebben behoefte aan groei en ontwikkeling, en leiders die met ‘een nieuwe boodschap’ komen fascineren hen. Die nieuwe boodschap zou hen namelijk kunnen brengen naar een hoger zijnsniveau. Mensen in groen kunnen door hun gevoeligheid en openheid zo ontvankelijk raken voor nieuwe boodschappen, dat ze gaan geloven in omkeringen van de werkelijkheid (desinformatie en complottheorieën).

Als mensen in groen overtuigd raken van een Waarheid buiten de werkelijkheid, kunnen ze verdwaald raken in waanideeën en illusies. Deze toestand kan een gevoel van euforie geven en een overtuiging ‘verder’ te zijn dan anderen. Maar evengoed kunnen ze achterdochtig raken, (soms ineens) in een diepe angst vallen en de grip op zichzelf kwijtraken.

Graadmeters

Genoeg mensen zijn kritisch op de overheid, maar zij bewaken ook hun wortels, hun grip op de realiteit. Hoe? Door andere mensen te gebruiken als spiegel. In haar boek Het gaslight-effect geeft Robin Stern3 het advies ‘let op de stewardessen’. Zoals je in een vliegtuig, wanneer je bang bent bij geluiden of bewegingen neer te storten, moet letten op de stewardessen (als zij rustig zijn, kun jij ook ontspannen), zo zijn de mensen in je omgeving je graadmeter of jij op de juiste weg bent met wat je beweert.

Je partner, je familie, goede vrienden en vriendinnen kunnen je helpen om niet de weg kwijt te raken. Als die mensen hun bezorgdheid uitspreken of als je merkt dat je ze gaat vermijden omdat ze kritisch op je zijn, dan is dat een signaal dat er iets niet in de haak is met wat je doet of zegt. Neem dat signaal serieus.

Als het leven een game zou zijn

Als het leven een game zou zijn, is wokeness een listig en lastig niveau. Het laat je denken dat je wel zo’n beetje het Meesterschap hebt behaald, maar dat is een truc. Het draait de werkelijkheid om en wie daarin meegaat zal lang in dit niveau blijven ronddolen. Wie de illusie en de trucs doorziet of doorwerkt komt een niveau verder. Want ja, er is een leven voorbij wokeness. De oranje en de groene fase op de spiraal worden gevolgd door de gele. In geel blijft het beste van oranje en groen bewaard, maar verankerd in een stevig fundament, zodat de persoonlijkheid onwaar van waar kan onderscheiden.
 

Hoe zit dat nou precies met Jenny en haar ‘wakker zijn’? Daarover lees je in mijn blog De astrologie van wokeness en complotdenken.

 
Noten:
1. Een op haar verzoek gefingeerde naam.
2. Beck, D.E. & Cowan, C.C. (2004). Spiral Dynamics: Waarden, leiderschap en veranderingen in een dynamisch model. (5e druk). Haarlem: Altamira.
3. Stern, R. (2018). Het gaslight-effect: Verborgen narcisme. Utrecht, Ankh Hermes.
 

Laat een reactie achter